متن و منتقد

گفتگو

فریبکاری و شکست

علی حاتم:

بقول آدورنو و هورکهایمر در کتاب دیالکتیک روشنگری: "عقل همواره بین فریبکاری و شکست، فریبکاری را انتخاب می‌کند." یا به بیانی دیگر اکثر انسان‌ها بین بقا و اخلاق، بقا را انتخاب می‌کنند.

حمید ژیان پور:

در این دیدگاه به نظر می‌رسد قبول شکست، فریبکاری محسوب نمی‌شود. در این صورت این فرض محتمل است که در دیدگاه "هورکهایمر" میان فریبکاری و نقیض آن فاصله‌ای قابل‌تصور است که "انتخاب" در آن میل به جاری شدن دارد. محتمل بودن این فرض که قبول شکست، فریبکاری محسوب نمی‌شود، نشان می‌دهد که عقل در انتخاب مجبور نیست بلکه معذور است زیرا برای موقعیتی که عقل با آن مواجهه است دو وضعیت وجود دارد (فریبکاری و شکست) نه یک وضعیت [...]

مارکس و آگاهی

(مارکس)

رابطه من با پیرامونم، آگاهی من است، آگاهی هرگز نمی‌تواند چیزی جز هستی آگاه باشد، هستی انسان‌ها جریان واقعی زندگی آن‌هاست. ازآنجاکه تمام اشیاء، روابط و پدیده‌ها در حرکت و تأثیر متقابل و در تولد و زوال‌اند، آگاهی نیز یک رابطه، البته رابطه‌ای اجتماعی است، همچنان که انسان‌ها تولید مادی و مراوده مادی‌شان را توسعه می‌دهند، همراه با آن دنیای واقعی خود و تفکر خود و محصولات این فکر را نیز تغییر می‌دهند. پس این آگاهی انسان‌ها نیست که هستی‌شان را تعیین می‌کند، بلکه برعکس، این هستی اجتماعی‌شان است که آگاهی‌شان را تعیین می‌کند. این افکار انسان‌ها بیان آگاه واقعی یا موهوم مناسبات و فعالیت‌های واقعی آن‌ها، مراوده آن‌ها، روش‌های اجتماعی و سیاسی آن‌هاست و تکامل واکنش‌ها و بازتاب‌های ایدئولوژیک آن‌ها بر اساس جریان واقعی زندگی آنان خواهد بود؛ بنابراین اوهامی که در مغز انسان شکل می‌گیرد نیز به ناگزیر اشکال تصاعد یافته‌ای از جریان زندگی مادی آنان است.

نقد و تحلیل

بنابراین به نظر می‌رسد از دیدگاه "مارکس"، در هستی اجتماعی فرد، نوعی آگاهی نهفته است که متأثر از تبیین رابطه‌ای است که فرد با محیط پیرامون دارد. بااین‌حال این پرسش مطرح است که آیا تبیین رابطه اگرچه نشان‌دهنده هستی رابطه است آیا معرف اصالت هستی به ما هو هستی (ذات) نیز است؟ در این صورت مارکس آگاهی را نه در بن‌مایه اصالت آن بلکه در تبیین رابطه آن با محیط اجتماعی در نظر گرفته است و به‌جای تبیین ذات هستی به توصیف رابطه هستی پرداخته است و هستی آگاهی را نه به ذات آگاهی بلکه به ماهیت آگاهی نسبت می‌دهد.

(حمید ژیان پور)

وقتی فاخته‌هادر افق سرخ‌فام می‌سوزند...

(حسین طوّافی لاهیجی)

چه کسی را توان تحمل سنگ است؟

اندوه به‌ یک‌باره‌ی سنگینی

که از سیاهی ناپیدای ستارکی عریان

ماورا را می‌پیماید

و در حلقه‌ی سیارات ناشناخته

محو می‌شود؟ [...]

نقد و تحلیل

شعر به زيبايي از فراز آسمان به عرصه زمين فرود می‌آید و در پهنه زمين در عمق تاريكناي بيكران پهنه وجود (هستي) زميني انسان، غور می‌کند...

"چه كسي را توان تحمل پرسش‌های ازلي است

وقتي فاخته‌ها

در افق سرخ‌فام می‌سوزند"

اندوه به‌یک‌باره سنگين سياهي ناپيداي فراز آسمان، ابهام بی‌کرانگی را به‌سوی پهنه عرصه زمين می‌پیماید و سير خود را در عمق پيكره هستي انسان درمی‌نوردد [...]

گفتگو
انتخاب فلسفه

احمد قمشه:
فلسفه برای همگان نیست برای کسانی است که آن را برمی‌گزینند.

حیمد ژیان پور:
ازآنجاکه مفهوم "انتخاب" خود مفهومي فلسفي است (به اين معني كه وابسته به مفاهيم فلسفي است) و مفاهيم فلسفي در جامعيت، گستردگي و كليت مقدم بر اجزاء و لوازم وابسته به خود است و به آن معنا می‌بخشد، بنابراين به نظر می‌رسد فلسفه ما را (هستي ما را) دربرمی گيرد و عكس آن (انتخاب فلسفه (در برگرفتن) صحيح منطقي نيست) ازاین‌رو ما قادر نيستيم تا فلسفه را انتخاب كنيم (جامعيت آن را در بر بگيريم) [...]

زندگی

زندگي گران‌بها است؛

سياست به ما می‌گوید؛ خيلي چيزها تمام می‌شود...

من می‌اندیشم این‌گونه نيست. زيرا آنچه كه می‌جوشد، عميق و دامنه‌دار است.

(حمید ژیان پور)

بی‌شعوری

(خاویر کرمنت)

بی‌شعورها قابلیت شگفت‌انگیزی برای دیدن تنها یک وجه از هر مسئله‌ای را دارند؛ همان وجهی که منافع آن‌ها را تأمین می‌کند!

نقد و تحلیل

بي "شعوري" شعار است؛

كلمه "بی‌شعور" علاوه بر این‌که ناراستي دارد و زشت و ناروا است، استفاده از آن نيز منطقاً نادرست است.

بی‌شعور با پيشوند "بي" (به معني بدون)، منفي شده است. اگر پيشوند احتضاري را حذف كنيم، مفهوم كلمه "شعور" باقي خواهد ماند. در اين صورت براي تركيب پيشوند منفي (بي) بر شعور به استفاده از كلمه شعور و مفهوم آن نيازمنديم. به اين معني كه درك معناي بی‌شعوری وابسته به درك مفهوم "شعور" است [...]

خاموشي شب

روز را پشت سر گذاشته‌ام...

به غروب زيباي زندگی‌ام نزديك می‌شوم...

درحالی‌که تا خاموشي شب، راهي نمانده است...

(حمید زیان پور)

منيت، فرديت

منيت، طعم دهان است، بدون آن هیچ‌چیز مزه ندارد. مگر آن‌که سياست آن را به ما بچشاند...

(حمید ژیان پور)

گفتگو

معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی دین

حمید ژیان پور:

در مورد "دین"، رویکرد معرفت‌شناسی (Epistemology) به چگونگی شکل‌گیری و کارکرد دین می‌پردازد، در این رويكرد موقعيت تاريخي "دين" با استفاده از گزاره‌های سلبی و ايجابي، بررسی می‌شود. در این خصوص، معرفت‌شناسی عمدتاً رویکردی کلامی است که از فلسفه نیز کمک می‌گیرد بااین‌حال به ماهیت و هستی دین نمی‌پردازد و در این مورد نمی‌تواند به ابهامات هستی شناسان (Ontologists) پاسخ دهد. درحالی‌که آنتولوژی دین (هستی‌شناسی دین) کارکردهای زمینه‌های نوظهور تاریخی دین و نقش تحول‌آفرینی آن در ایجاد نوعی تجدد نوظهور را مبنای تحلیل هستی‌شناسی دین قرار نمی‌دهد. ازاین‌رو دین را نه در کارکرد پدیدارشناسی که در سازه گرایی، آن‌گونه که هستی آن نزد افراد انتزاع و انتفاع می‌شود بررسی می‌کند. ازاین‌رو به نظر می‌رسد، رویکرد معرفت‌شناسی دین رویکرد کاملاً فلسفی نیست و بر جهت­گیری‌های کلامی و اثبات معرفت دینی استوار است.

احمد قمشه:

فیلسوفان ما درواقع متکلم بوده و از فلسفه جهت اثبات دین سود برده‌اند [...]

مرسی

(محسن سرخوش)

مرد روی مبلِ سه‌نفره، جلویِ تلویزیون دراز کشیده است. کانال‌ها را عوض کرده و ریموت کنترل را روی شکمش می‌گذارَد.
می‌گوید:
«می‌خواستم گُل بگیرم دیدم زود پژمرده می‌شه».
زن آن‌طرفِ هال روی مبلِ یک‌نفره نشسته است. بدون این‌که چشم از صفحه‌ی موبایلش بردارد می‌گوید:
«آره پژمرده می‌شه» [...]

نقد و تحلیل

در داستان روايي، زبان تفكر مخاطب تالي زبان راوي است. زبان راوي معرف فرم داستان است و فراتر ازآنچه نويسنده از قبل قصد بيان آن را دارد پيش نمی‌رود. اين نوع نوشتن، نهشتن است و فرو گزاردن.
در اين صورت نويسنده مسئول اندیشه‌ای است كه قصد بيان آن را دارد و در برابر تقابل و تضاد دروني بالذات انديشه، مسئوليتي نمی‌پذیرد و به نظر می‌رسد از آن روی‌گردان است. نقطه محوري رشد زبان تفكر مخاطب از تقابل و تضاد دروني انديشه نويسنده بيرون می‌آید و نويسنده خود مسئول آن است تا آن را فرو نگزارد و در بسط معنايي مفاهيمي كه بالذات در تقابل با انديشه محوري فرم داستان است به بيان تناقض بپردازد [...]

من صبح انزلی را دوست دارم...

(حسین طوافی)

نقد و تحلیل

شعر در تموجي موزون، خنكاي نسيم بكر صبحگاهي را از عمق درياي اصالت وجود به ساحل حضور می‌آورد.

"تاریک‌های صبح انزلي" نمادي از ناپيداي گذشته‌های دور اما اصيل وجود ما است كه شاعر نگاه باران‌خورده خود را وقتی‌که "نم می‌نشیند روي گردن آدمي..."، خنكاي آن را شهود می‌کند.

"كاش می‌شد به "روسيه" و "باكوبه" بروم و يك چهل‌چراغ بخرم..."[...]

زبان تفکر مخاطب

داستان، زبان تفکر مخاطب است؛

بوف كور صادق هدايت ازاین‌جهت يك شاهكار انساني محسوب می‌شود كه او توانسته است از طريق فهم زبان مشترك انسانی در تفهيم ابهام تاريكي، مسير ناپيداي زبان (تفكر) انسان را به مخاطب نشان دهد و در انديشه و پندار مبهم با او همزادپنداری كند. تفهیم ابهام تاریکی، تعمیق پندار متعالی است که به‌وسیله مخاطب فهم می‌شود.

(حمید ژیان پور)

دلیری و دلبری

شعر زمانی دارای حرکت ذاتی است که قائم‌به‌ذات مفاهیمی باشد که از خاستگاه درون به سمت بیرون رشد می‌کند. شعر حضرت حافظ نمونه مناسبی است: اگرچه حافظ ملهم و متأثر از وقایع متن زندگی اجتماعی است و در تاریخ زمان خود سیر می‌کند، بااین‌همه، مؤلف نیست و در تنگناهای پیچیده متن زندگی اجتماعی آنچه را که او درک می‌کند، سبب‌ساز ایجاد شعر و شور نیست. از این منظر او، شعر را تألیف نمی‌کند و به آن جهت نمی‌دهد. مفاهیمی که او پیام‌آور آن است به پهنای افق نگاه مخاطب وسعت می‌یابد و هسته فهم او را در بطن اصالت مفاهیمی که شاعر از درون الهام گرفته است رشد می‌دهد.[...]

گفتمان

محتمل است؛

متفكر كسي است كه وقتي چيزي را نمی‌شناسد تا بالاترين درجه تعقل، آن را تنزيه می‌کند. بعدازآن گفتمان شكل می‌گیرد.

(حمید ژیان پور)

پرنده

و من...
هیچ پرنده‌ای را ندیدم...
که وقتی می‌پرانیش...
از این شاخه به آن شاخه بپرد...

(حمید ژیان پور)

فلسفه

می‌اندیشم؛

فلسفه، به دنبال راه‌حل نیست. در پی راه مَرّ است.

(حمید ژیان پور)

گفتگو
ابزوردیسم (کامو و بکت)

علی حاتم:
آلبرکامو رساله‌ی فلسفی مشهور خود "افسانه سیزیف" را سال ۱۹۴۲ منتشر کرد. اثری متأثر از فضای جنگ جهانی دوم و تمام فجایعی که از ابتدای قرن بیستم تا آن زمان رخ داده بود.
پرسش اصلی کامو این است که ما چگونه می‌توانیم با وضعیت ابزورد مواجه شویم. ابزورد در نظرات کامو اصطلاحی است فنی برای نشان دادن تناقضی که بین بی‌معنایی هستی و میل مفرط انسان در یافتن معنا وجود دارد. ما همواره تلاش می‌کنیم معنایی را به جهان هستی نسبت دهیم، حال‌آنکه جهان هیچ معنا و هدفی ندارد. در تقابل با بی‌معنایی و پوچی ناامیدکننده‌ی زندگی ازنظر کامو هفت نوع واکنش وجود دارد [...]