متن و منتقد

رخداد آینده‌پژوهی

تحليل گفتمان قابليت علم اطلاعات و دانش ­شناسي در بازپيدايي توسعه دانش و رخداد آینده‌پژوهی

نقد گفتمان آینده‌پژوهی، ضرورتي در بازشناخت ماهيت روش‌شناسی و تأملی در مباني معرفت‌شناختی پيشايندهاي ابزاري علم اطلاعات و دانش ­شناسي است.

این‌که علم اطلاعات، رهيافت كاركرد­شناسانه دانش را پیش‌فرض فهم علم، در نظر بگيرد و به‌جای كنكاش معرفت‌شناسانه، كاركرد دانش را مبناي شناخت و توسعه علم فرض كند، مغالطه‌ای است كه به نظر می‌رسد، در آن، پيشايندهاي ابزاري، بر جايگاه پيشايندهاي برهاني، جاي گرفته است.

تحليل گفتمان آینده‌پژوهی علم اطلاعات، تدقيق در پیش‌فرض‌های روش ­شناسانه و تأمل در مباني معرفت‌شناسی پيشايندها است.

نقد گفتمان علم اطلاعات و دانش ­شناسي، نقد باز پيدايي وجوه متنوع كاركرد وجوب (الزامات) علم اطلاعات است و ازاین‌جهت كه ضرورت‌های كاركرد فناورانه علم اطلاعات و اركان وجوب دانش ­شناسي، رويكردي تجربي (پوزيتويستي) يافته است، مهم به نظر می‌رسد.

اين رويكرد، آينده پژوهش‌های دانش ­شناسي را سمت‌وسو داده و بر وجوب ضرورت‌های كاركرد الزامات پوزيتويستي غايتمند علم اطلاعات افزوده و بر پارادايم وجوب تأکید می‌کند.

درحالی‌که در هستی‌شناسی، وجود مقدم بر وجوب، فرض می‌شود و انگاره‌های پيشايندي به‌جای آن‌که ابزاري (فناورانه و تجربي) باشد، برهاني و پیش‌رونده است به‌طوری‌که غايتمند نبوده و ماهيت از پيش تعیین‌شده ابزاري ندارد.

فرض غايتمند نبودن پيشايندهاي علم به معني تقدم وجود بر وجوب و به معناي تقدم وجود بر ماهيت است.

خاستگاه علم (نه در معناي كاركرد ابزاري علم اطلاعات) بلكه فراتر از قصديت ابزاري، در حال شدن است.

وضعيتي كه در آن ابزار، زبان گفتمان علم فرض نمی‌شود و توسعه مسير پژوهش‌های آينده از تحليل زبان‌شناسی به‌سوی تبيين دانش­شناسي پيش می‌رود و نه بالعكس.

تبيين دانش ­شناسي، در تعيين انگاره‌های غايتمند، در می‌پیچد و راه برون‌رفت را در وجوه متنوع كاركرد فناورانه علم اطلاعات می‌جوید. ضرورتي كه در آن وجوب (الزامات) مقدم بر وجود است و در انقياد پيشايندهاي ابزاري و تجربي، هر چه بيشتر و بيشتر از شدن و ساختن آينده، فاصله می‌گیرد.

1- اين پرسش كه آيا علم اطلاعات و دانش ­شناسي بالذات، قابليت شدن (وجود) دارد و رويكرد آینده‌پژوهی می‌تواند از انقیاد رویکرد شبه تجربی و پوزیتویستی خارج شود؟ موضوع قابل‌تأمل است.

تأمل در این موضوع، ساختار درونداد فلسفی علم اطلاعات و دلالت‌های معنایی رو به رشد را نشان می‌دهد.

ترسیم مدل مفهومی از دلالت‌های معنایی درونداد فلسفی علم اطلاعات و دانش ­شناسی، نوعی بازپیدایی قابلیت بسط و توسعه ظرفیت درونی علم اطلاعات است. طرح مدل مفهومی، رویکردی غیر انتقادی است و به‌تناسب بازپیدایی مصادیق رابطه‌ای، یعنی آنچه در متن چشم‌انداز پژوهش‌های کمی و کیفی وجود دارد، راهنمای تحلیل دلالت‌های معنایی محتوای آینده‌پژوهی خواهد بود.

به‌عنوان‌مثال: مقوله‌هایی مانند کتاب‌درمانی، بازاریابی محتوایی، نظریه‌های جايگشت ریاضی، فیزیک کوانتوم و یا نظریه‌های نویافته، واسطه‌هایی برای ظهور و پیدایی فعالیت‌های آینده‌پژوهی در متن ظرفیت روش‌شناسی علم اطلاعات است و ممکن است معرف "سرشت بیناعلمی، چندشکلی و چندوجهی" علم اطلاعات به نظر بيايد، اما برخورداری از ترکیب قابلیت متفاوت علوم اگرچه غیره منتظره نیست و به‌مثابه رهیافت نوظهور و یا اندیشه آینده پژوهش محسوب می‌شود؛ بااین‌حال تعارضی برای تأمل و موقعیتی برای شکل‌گیری اندیشه انتقادی در جامعیت و واقعیت علم اطلاعات، در شناخت چگونگی شدن و بالندگی بطن ماهیت آن است.

این‌که علم اطلاعات به‌جای "وجود"، وجوب ضرورت‌های وجوه متنوع کارکرد علوم را بازنمایی و رخداد آینده‌پژوهی را ترسیم کند، در موضع انتقاد و تحلیل قرار دارد و شایسته است با واکاوی مصادیق عینیت یافته پژوهش‌های ترکیبی و چندوجهی، پارادایم معرفت‌شناسانه پیشایندهای علم اطلاعات، تحلیل و مورد بازشناخت و بررسی محتوایی قرار گیرد.

2- این نوع بررسی مبتنی بر تحلیل زبان گفتمان آینده‌پژوهی علم اطلاعات است و به نظر می‌رسد معرف نوعی نظام ساختاریافته مدل مفهومی علم دانش ­شناسی است.

روش‌شناسی و همه آنچه مورداستفاده کارکردی و ابزاری علم اطلاعات قرار دارد، پیشایندها و اجزاء پیوند درونداد فلسفی علم اطلاعات با دیگر عناصر دروني علم است. ازاین‌رو بازشناخت زبان گفتمان علم اطلاعات مبتنی بر پیشایندها، تحلیل گفتمان پژوهش‌های چندوجهی آینده‌پژوهی، ضرورتي مهم به نظر می‌رسد.

در اين ميان تحليل شماري از تحقيقات كيفي و مفهومي در پژوهش‌های وابسته به علم اطلاعات و دانش ­شناسي، تحليل زبان گفتمان رخداد آینده‌پژوهی در علم اطلاعات خواهد بود.

تحليل گفتمان پژوهش‌های مرتبط با مقوله‌های كيفي و مفهومي در علم اطلاعات و دانش ­شناسي، به فهم زبان‌شناسی گفتمان علم اطلاعات در رخداد آینده‌پژوهی کمک می‌کند.

رخداد آینده‌پژوهی مسير، راه و يا حركت نيست بلكه زبان گفتمان است و بيش از هر چيز نياز به فهم بن‌مایه ساختار زبان‌شناسی ماهيت پيچيده و رو به تزايد علم دارد.

(حمید ژیان پور)