متن و منتقد

نقد و تحلیل فیلم

پی کی

حمید ژیان پور: فيلم در دو جلسه تحليل خواهد شد و ما سعي خواهيم كرد تا تحليلي محتوايي از فيلم ارائه كنيم. بنابراين خواهش می‌کنم، نظر، ابهام و پرسش خود را در مورد محتواي فيلم بيان نماييد.

آقای پیام: نکته جالب برای من شیء گمشده بود، کنترل. هر چیزی می‌توانست باشد. چرا کنترل؟

می‌شود به مبحث جبر ربط داد؟

حمید ژیان پور: پرسش قابل‌تأملی است. من پيشنهاد می‌کنم در مورد اين فيلم از بیان رابطه جبري تا حد امكان پرهيز كنيد. زيرا براي رسيدن به تحليل محتوايي، استفاده از روابط طولي و جبري، ممكن است ذهنيت تفسيري ما را از ذهنيت حاكم بر محتواي فيلم تحت تأثیر قرار بدهد و ما به‌جای ذهنيت سوژه به ابژه يا عينيت بپردازيم.

آقای پیام: چشم. کاملاً درست.

حمید ژیان پور: ما انسان‌ها هم ریموت کنترل داریم؟ در اين صورت فكر می‌کنید چه مشكلي ممكن است به وجود بيايد؟

آقای پیام: بحث از جو فیلم خارج خواهد شد.

حمید ژیان پور: به نظر شما سطح ذهنيت و عينيت محتواي فيلم كجاست؟

سادات هاشمی: ازنظر من یک نکته خیلی جالب بود، آن قسمتی که از ترس صحبت کرد، کسانی که ما را برای رسیدن به مقاصد خودشان از خدا می‌ترسانند؛ و نکته دیگر، آدم‌ها هر جا کم آوردند، خدا را دستاویز قراردادند، تنبلی‌ها و حماقت‌هایمان را تقصیر خدا می‌اندازیم و همچنین برای فرار از بار مسئولیت. نکته بعد حماقت آدم‌ها که باعث می‌شود شرارت در وجود دیگری بیدار بشود و از این حماقت استفاده کنند.

حیمد ژیان پور: اين موارد و موارد ديگر را كه موضوع مجادله پي كي است را می‌توان در دو سطح ذهنيت و عينيت قرارداد.

آقای پیام: به نظر من کارگردان بهلول وار انسان را به چالش می‌کشد.

حمید ژیان پور: اين عينيت است و به نظر می‌رسد بايد از درافتادن در مغالطات آن پرهيز كرد. می‌دانید چرا؟

آقای پیام: بفرمایید.

حمید ژیان پور: زيرا هـژموني يا گفتار غالب در فيلم برخاسته از نوعي تسلط محتواي سياسي حاكم بر ايدئولوژي است كه بسيار ظريف و زيركانه در حال القاء به ساده‌ترین شكل ممكن يعني عينيت ملموس است. درحالی‌که بيان فلسفي نيازمند بسط ذهنيت و تحليل گفتمان است. ازاین‌رو به نظر من محتواي فيلم سرعت دارد و در نگاه اول ما را غافل‌گیر می‌کند.

سادات هاشمی: پی کی به دنبال کشف حقیقت است، حقیقت ناشناخته ذهنش مخصوصاً درباره خدا.

حمید ژیان پور: اين بخش ذهنيت يا subjective محتوا است.

اما آيا عينيت و ابژه می‌تواند معرف ذات ماهيت سوژه يا ذهنيت باشد؟

سادات هاشمی: شاید نه.

حیمد ژیان پور: به نظر نمی‌تواند. زيرا عينيت قادر به بيان ذات ماهيت نيست بلكه معرف ماهيت است. در مقابل چه بايد كرد؟

آقای پیام: موافقم، همین سرعت باعث می‌شود مخاطب دچار شک بشود.

حیمد ژیان پور: می‌دانید چه مؤلفه‌هایی در فيلم موجب شده است تا فيلم سرعت داشته باشد و محتوا سريع به ذهن مخاطب منتقل شود؟

آقای پیام: دقیقا خیر.

حیمد ژیان پور:

١- رفتار و بيان ساده پي كي.

اطوار پي كي مانند شعبده‌بازها كه با حركات سريع دست، ذهن ما را از تمركز بازمی‌دارند موجب عدم تمركز ما بر محتواي subjective فيلم می‌شود. محتواي subjective در فيلم، ذهنيت تفسيري و پرسشگر مخاطب است. پي كي تمركز ما را می‌گیرد.

آقای پیام: درست است.

حیمد ژیان پور: به اطوار كمديك او توجه كنيد. چشم‌های او با دست‌هایش هماهنگ است و حركات بدن او بسيار منعطف است. گويا در حال اجراي نوعي رقص موزون است تا ما با آن شاد شويم؛ و به نظر من اين اطوار موزون براي ايجاد نوعي خلسه ذهني در مخاطب است.

سادات هاشمی: جالب است، من از این رفتارهایش اصلاً خوشم نمی‌آمد، چون در مقابل سؤالاتی مهم، برام این رفتارها بی‌معنی بود.

حیمد ژیان پور: احسن.

آقای پیام: و باعث شد من بهش شک کنم.

حیمد ژیان پور: ايجاد خلسه ذهني، مخاطب را به‌سوی باورپذیری عينيت به‌جای ذهنيت سوق می‌دهد. در اين فيلم تفكيك ميان مرز ذهنيت تفسيري با عينيت تلقيني نقطه تحليل گفتمان فيلم است كه به نظرم بسيار مهم است.

سادات هاشمی: انگار یک‌جورهایی، تمرکز مخاطب را از بین می‌برد.

حیمد ژیان پور: من در اين نوبت به همين مقدار بسنده نموده و در خدمت دوستان هستم تا مطالبشان را بيان نمايند.

آقای نجفی: در خیلی جاها، پی کی دنبال اداواطوار درآوردن است بدون این‌که حرفی بزند. آیا در پس این اداها فکری نهفته است یا چالش فکری برای مخاطب درست می‌کند؟

سادات هاشمی: یک‌چیزی در این فیلم ذهنم را درگیر کرده، این‌که یک آدم فضایی می‌آید، به همه‌چیز شک می‌کند، خیلی جالب همه را به‌نقد می‌کشد، تعریف قشنگی از خدا پیش خودش دارد، آن‌وقت آدم‌های زمینی چه ساده‌لوحانه خودشان را دست یک گروه اندک می‌سپارند تا آن‌ها رابطشان باخدا باشند. نتیجه جالبی از این موضوع به نظر من می‌شود گرفت.

حیمد ژیان پور: به نظر من فيلم متأسفانه داراي هـژموني يا گفتار غالب در القاء نوعي ايدئولوژي است. بنابراين رفتار غیرکلامی می‌تواند بهترين نوع بيان براي القاء هـژموني محتواي فيلم باشد.

آقای نجفی: و البته کسانی که درصحنه هستند به دو گروه تقسیم می‌کند، یک عده به‌نوعی روشنفکر و یک عده به‌نوعی عامی. پدر پی کی نمونه عامی جامعه فیلم است.

حمید ژیان پور: اين همان عينيت غالب در فيلم است و همان‌طور كه بيان كردم متأسفانه به گزافه بر جايگاه ذهنيت تفسيري فيلم قرارگرفته است.

سادات هاشمی: به نظرم در ابتدا همه عامی هستند.

حمید ژیان پور: ببينيد آدم فضايي معرف ذهنيت تفسيري مخاطب است.

تا اينجا فيلم نقطه شروع را منطقي انتخاب می‌کند و مخاطب را آماده همزادپنداري با ذهنيت تفسيري خويش می‌کند؛ اما رفته‌رفته موجود فضايي (ذهنيت تفسيري) از ايفاي نقش اصلي خود بازمی‌ماند و به‌جای آن‌که ذهنيت تفسيري را بسط دهد باظرافت بسيار جاي اين دو (ذهنيت و عينيت) عوض می‌شود.

سادات هاشمی: دقیقاً، عالی بود. ابتدا سؤال را مطرح می‌کند و سریع شروع به دادن جواب مشخص می‌کند.

حیمد ژیان پور: به‌عنوان‌مثال توجه كنيد پي كي چگونه به ميان مردم نفوذ می‌کند و رفتار آنان را مورد كنكاش عينيت يافته قرار می‌دهد. مثلاً در سكانسي كه به‌طور ملموس نشان می‌دهد يك شيء چگونه به‌وسیله مردم مورد تقدس قرار می‌گیرد. به‌جای بيان ذهنيت تفسيري به نشان دادن عينيت تلقيني می‌پردازد.

سادات هاشمی: بله درست است.

حمید ژیان پور: پرسش مهم اين است كه چرا پي كي نبايد عينيت را به‌جای ذهنيت قرار دهد؟ مگر هدف اقناع مخاطب نيست؟

مقدمتا و خيلي كوتاه عرض می‌کنم كه در عينيت، رابطه جبري و در ذهنيت، بيان ربطي وجود دارد.

آقای نجفی: شاید عینیت ملموس باشد ولی ذهنیت قابل‌تغییر است.

حمید ژیان پور: تغيير واجد ارزش بيشتري است زيرا بسط می‌یابد. در اين مورد تحليل بيشتر را به جلسه دوم موكول می‌کنیم.

آقای نجفی: سپاس.

سادات هاشمی: این متن برای من سؤالی را به وجود آورد که نمی‌دانم چطور درست بیانش کنم، آیا از حماقت مردم، برای القاء یک حماقت دیگر استفاده نمی‌کرد؟ منظورم جایگزین کردن یک‌چیز با چیز دیگری که خودش مدنظرش هست.

حمید ژیان پور: خير. به نظر من از منطق تبيين براي بيان موجز استفاده می‌کند و سعي دارد مخاطب را به نتيجه برساند. يعني بيان رابطه جبري به‌جای بيان ربطي؛ و اين ضعف محتوايي فيلم است.

حیمد ژیان پور: سپاس.